آیا درمان ACT برای افسردگی مؤثر است؟ پژوهش‌های جدید پاسخ نسبتاً امیدوارکننده‌ای به این سؤال میدهند. برای مثال یک متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۵ که ۱۳ کارآزمایی بالینی تصادفی و ۱۳۶۲ بیمار را بررسی کرد، نشان داد ACT در مقایسه با شرایط کنترل باعث کاهش معنادار علائم افسردگی و افزایش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی شده است.
بنابراین می‌توان گفت ACT یک درمان دارای پشتوانه پژوهشی برای افسردگی است، اما شواهد موجود دلیلی برای این ادعا نیست که ACT برای همه افراد یا در تمام شرایط از سایر درمان‌های معتبر بهتر است.
اکت یا «درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد» چه زمانی به فرد افسرده میتواند کمک کند؟ در ادامه به بررسی بیشتر آن میپردازیم.
ACT چگونه به فرد مبتلا به افسردگی کمک میکند؟
اکت برای افزایش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی روی چند فرایند اصلی کار میکند:
1. پذیرش به‌جای جنگ دائمی با احساسات
پذیرش در ACT به معنای دوست داشتن افسردگی یا تسلیم شدن در برابر آن نیست.
منظور این است که فرد مجبور نباشد تمام انرژی خود را صرف حذف غم، اضطراب، بی‌حوصلگی یا سایر تجربه‌های ناخوشایند کند.
گاهی فرد میتواند بگوید:
«الان غم شدیدی وجود دارد؛ بااین‌حال می‌توانم کاری کوچک انجام دهم که برایم اهمیت دارد.»
2. گسلش شناختی و فاصله گرفتن از افکار
در افسردگی افکاری مانند «من بی‌ارزشم»، «هیچ چیز تغییر نمی‌کند» یا «هیچ‌کس مرا نمی‌خواهد» ممکن است بسیار واقعی به نظر برسند.
ACT الزاماً وارد بحث مستقیم درباره درست یا غلط بودن هر فکر نمی‌شود. یکی از اهداف این است که فرد متوجه شود «داشتن یک فکر» با «واقعیت قطعی بودن آن فکر» یکسان نیست.
مثلاً جمله:
«من شکست‌خورده‌ام.»
میتواند به:
«ذهن من الان دارد فکرِ شکست‌خورده بودن را تولید میکند.» تغییر کند.
این تغییر کوچک میتواند فاصله‌ای میان فرد و فکر ایجاد کند.
3. ارتباط با زمان حال
نشخوار درباره گذشته و نگرانی درباره آینده در بسیاری از افراد مبتلا به افسردگی دیده می‌شود. تمرین‌های توجه‌آگاهی در ACT به فرد کمک می‌کنند توجه خود را دوباره به تجربه فعلی، بدن، محیط و کاری که همین حالا انجام می‌دهد برگرداند.
4. روشن کردن ارزشها
افسردگی گاهی باعث می‌شود زندگی فرد تقریباً فقط حول «کم کردن حال بد» بچرخد.
ACT سؤال دیگری مطرح میکند:
«اگر افسردگی برای چند لحظه تصمیم‌گیرنده اصلی زندگی تو نبود، دوست داشتی چه نوع انسانی باشی؟» رابطه، یادگیری، مراقبت از خانواده، استقلال، خلاقیت یا سلامت می‌توانند نمونه‌هایی از ارزشهای فرد باشند.
ارزش با هدف متفاوت است. مثلاً «روزانه بیست دقیقه پیاده‌روی» یک هدف است، اما «مراقبت از سلامتی» میتواند یک ارزش باشد.
5. اقدام متعهدانه
یکی از مشکلات مهم افسردگی کاهش انگیزه و فعالیت است. در ACT لازم نیست همیشه ابتدا انگیزه ایجاد شود و بعد فرد اقدام کند. گاهی مسیر برعکس است: فرد با وجود بی‌حوصلگی، یک رفتار کوچک و قابل انجام در جهت ارزش‌هایش انتخاب میکند.
اگر دانشجوی روانشناسی، مشاور یا درمانگر هستید و می‌خواهید با اصول ACT، فرایندهای شش‌گانه، مفهوم‌سازی مراجع و کاربرد مداخلات این رویکرد آشنا شوید، می‌توانید جزئیات دوره درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد ACT دکتر آناهید خطیب‌زاده را مشاهده کنید.
تفاوت ACT و CBT در درمان افسردگی
این تفاوت به معنی بهتر بودن یکی از این دو روش نیست. انتخاب درمان باید براساس مشکل فرد، شدت علائم، سابقه درمان، ترجیحات مراجع و ارزیابی درمانگر انجام شود.
| ACT | CBT |
|---|---|
| بیشتر بر رابطه فرد با افکار تمرکز دارد | بیشتر بر بررسی و اصلاح افکار ناکارآمد تمرکز دارد |
| پذیرش تجربه درونی اهمیت زیادی دارد | ارزیابی شواهد موافق و مخالف فکر اهمیت بیشتری دارد |
| ارزشها و اقدام متعهدانه بخش مرکزی درمان‌اند | تغییر الگوهای شناختی و رفتاری بخش مرکزی درمان است |
| گسلش شناختی استفاده می‌شود | بازسازی شناختی بیشتر استفاده می‌شود |
| هدف مرکزی افزایش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی است | کاهش الگوهای فکری و رفتاری ناسازگار اهمیت زیادی دارد |
درمان اکت برای چه افرادی میتواند مناسب باشد؟
ACT ممکن است به‌خصوص برای افرادی مفید باشد که بخش زیادی از انرژی آنها صرف جنگیدن با افکار و احساسات شده است، از موقعیت‌های مختلف برای جلوگیری از احساس ناراحتی اجتناب می‌کنند، گرفتار نشخوار فکری‌اند یا به دلیل افسردگی ارتباط خود را با فعالیت‌ها و ارزشهای مهم زندگی از دست دادهاند.
در جلسات ACT برای افسردگی چه اتفاقی میافتد؟
ACT یک پروتکل کاملاً ثابت با تعداد جلسات یکسان برای همه افراد نیست.
درمانگر بسته به نیاز مراجع ممکن است روی شناسایی الگوهای اجتنابی، پذیرش تجربه‌های دشوار، گسلش از افکار، تمرین‌های ذهن‌آگاهی، مشخص کردن ارزشها و طراحی اقدامات کوچک و قابل اجرا کار کند.
بخش مهمی از ACT تجربی است؛ یعنی مراجع فقط درباره مفاهیم صحبت نمی‌کند، بلکه آنها را از طریق تمرین، استعاره، مشاهده تجربه درونی و تکالیف رفتاری تجربه میکند.
آیا ACT میتواند جای دارو یا سایر درمانها را بگیرد؟
نه در همه موارد. شدت افسردگی، سابقه دوره‌های قبلی، اختلالات هم‌زمان، خطر خودآسیبی یا خودکشی و میزان اختلال در عملکرد روزمره در انتخاب درمان اهمیت دارند.
در برخی افراد رواندرمانی به‌تنهایی مناسب است و در برخی شرایط ترکیب رواندرمانی و درمان دارویی میتواند توصیه شود. بنابراین تصمیم درباره شروع، تغییر یا قطع دارو باید با پزشک یا روان‌پزشک انجام شود.
اگر افسردگی با افکار خودکشی، خودآسیبی یا ناتوانی جدی در مراقبت از خود همراه است، ارزیابی تخصصی و سریع اهمیت دارد.
جمع‌بندی
درمان ACT برای افسردگی تلاش نمی‌کند تمام افکار و احساسات منفی را از زندگی حذف کند. هدف اصلی آن افزایش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی است؛ یعنی فرد بتواند افکار و احساسات دشوار را تجربه کند، بدون اینکه زندگی و رفتار او کاملاً تحت فرمان آنها قرار بگیرد.
اگر با علائم افسردگی درگیر هستید و نمی‌دانید کدام رویکرد درمانی برای شرایط شما مناسب‌تر است، ارزیابی توسط روانشناس آناهید خطیب زاده میتواند نقطه شروع مناسب‌تری از انتخاب خودسرانه یک روش درمانی باشد. همین حالا تماس بگیرید.
سؤالات متداول درباره درمان ACT برای افسردگی
ACT یک رویکرد رواندرمانی است که به افراد کمک میکند تا با افکار و احساسات ناخوشایند خود بجنگند، بلکه آنها را بپذیرند و به سمت زندگی بر اساس ارزشهایشان حرکت کنند. تحقیقات نشان دادهاند که ACT میتواند در کاهش علائم افسردگی مؤثر باشد، بهویژه زمانی که همراه با سایر درمانها استفاده شود.
ACT از طریق پنج فرآیند اصلی به افراد مبتلا به افسردگی کمک میکند: پذیرش، گسلش شناختی، ارتباط با زمان حال، روشن کردن ارزشها و اقدام متعهدانه (در مقاله به طور کامل توضیح داده شده است).
پذیرش به معنای تلاش نکردن برای تغییر یا سرکوب احساسات ناخوشایند است، بلکه مشاهده آنها بدون قضاوت و اجازه دادن به آنها برای عبور کردن.
گسلش شناختی به معنای ایجاد فاصله بین خود و افکارمان است. به جای اینکه فکر را به عنوان یک واقعیت تلقی کنیم، آن را به عنوان یک محصول ذهنی می‌بینیم که ممکن است درست نباشد.
افسردگی اغلب با غرق شدن در افکار گذشته یا نگرانی درباره آینده همراه است. ACT به افراد کمک میکند تا توجه خود را به لحظه حال معطوف کنند و از تجربیات کنونی لذت ببرند.
ارزشها، اصول راهنمای زندگی ما هستند که به ما انگیزه میدهند تا اهدافمان را دنبال کنیم. ACT به افراد کمک میکند تا ارزشهای خود را شناسایی کرده و زندگی خود را بر اساس آنها شکل دهند.
اقدام متعهدانه به معنای انجام کارهایی که با ارزشهای ما همسو هستند، حتی اگر این کارها دشوار یا ناراحتکننده باشند.
CBT بر تغییر افکار و رفتارهای منفی تمرکز دارد، در حالی که ACT بر پذیرش افکار و احساسات ناخوشایند و اقدام متعهدانه به سمت زندگی بر اساس ارزشها تأکید میکند.
ACT میتواند برای افراد مبتلا به افسردگی، اضطراب، درد مزمن و سایر مشکلات روانی مفید باشد. همچنین برای افرادی که در تغییر افکار و رفتارهای خود مشکل دارند یا تمایلی به انجام این کار ندارند، مناسب است.
در جلسات ACT، روانشناس به شما کمک میکند تا مهارتهای پذیرش، گسلش شناختی، ارتباط با زمان حال، روشن کردن ارزشها و اقدام متعهدانه را یاد بگیرید و تمرین کنید.
ACT میتواند یک درمان مؤثر برای افسردگی باشد، اما ممکن است در برخی موارد نیاز به ترکیب با داروها یا سایر رویکردهای درمانی داشته باشید. این موضوع باید توسط متخصص ارزیابی شود.