فرزندپروری فقط به این معنا نیست که به کودک بگوییم چه کاری درست و چه کاری غلط است. شیوهای که با کودک حرف میزنیم، میزان توجهی که به احساساتش داریم، قوانینی که برایش تعیین میکنیم و حتی واکنش ما هنگام اشتباه کردن او، همگی بخشی از سبک فرزندپروری ما هستند.
ممکن است دو والد هر دو کودکشان را بسیار دوست داشته باشند، اما یکی برای او قوانین مشخصی تعیین کند و درباره آنها گفتوگو کند، در حالی که دیگری بیشتر به تنبیه و اطاعت متکی باشد. به همین دلیل، شناخت سبک های فرزند پروری میتواند به والدین کمک کند متوجه شوند رفتارهای روزمرهشان چه پیامی به کودک منتقل میکند.
در این مقاله با انواع سبکهای فرزندپروری، دیدگاه روانشناسان درباره آنها، تأثیر هر سبک بر کودک و راههای داشتن رابطهای سالمتر با فرزند آشنا میشویم.
سبک فرزند پروری چیست؟
سبک فرزندپروری به مجموعهای از الگوهای رفتاری، نگرشها و شیوههای ارتباطی والدین با کودک گفته میشود مانند میزان محبت، توجه، کنترل، قانونگذاری، حمایت عاطفی و دادن استقلال به کودک را نیز دربرمیگیرد.
برای مثال، وقتی کودک قانون خانه را رعایت نمیکند، واکنش والد میتواند از توضیح دادن و گفتوگو تا تنبیه، بیتفاوتی یا حتی تسلیم شدن در برابر خواسته کودک متفاوت باشد.
بهطور کلی، دو عامل در بسیاری از مدلهای مربوط به فرزندپروری اهمیت زیادی دارند:
- پاسخگویی و گرمی عاطفی: اینکه والد تا چه اندازه به نیازها و احساسات کودک توجه میکند.
- کنترل و مرزبندی: اینکه والد تا چه اندازه برای رفتار کودک قانون و محدودیت تعیین میکند.
سبک های فرزند پروری به انگلیسی چیست؟
عبارت سبک های فرزند پروری به انگلیسی برابر با Parenting Styles است.
چهار سبک اصلی که بیشتر در منابع روانشناسی به آنها اشاره میشود عبارتاند از:
- Authoritative Parenting: فرزندپروری مقتدرانه
- Authoritarian Parenting: فرزندپروری مستبدانه
- Permissive Parenting: فرزندپروری سهلگیرانه
- Uninvolved یا Neglectful Parenting: فرزندپروری بیاعتنا یا غفلتگر
سبک های فرزند پروری از دیدگاه روانشناسان
یکی از شناختهشدهترین مدلها درباره سبکهای فرزندپروری، مدل دایانا بامریند، روانشناس رشد، است. بامریند بر اساس میزان پاسخگویی والد به کودک و میزان کنترل و توقع او، سه سبک اصلی را معرفی کرد و بعدها سبک چهارمی نیز به این دستهبندی اضافه شد.
در این مدل، چهار سبک اصلی عبارتاند از:
| سبک فرزندپروری | کنترل و مرزبندی | پاسخگویی و محبت |
|---|---|---|
| مقتدرانه | زیاد | زیاد |
| مستبدانه | زیاد | کم |
| سهلگیرانه | کم | زیاد |
| بیاعتنا | کم | کم |
البته سبک فرزندپروری را نباید یک برچسب ثابت برای والدین در نظر گرفت. یک والد ممکن است در موقعیتهای مختلف رفتارهای متفاوتی داشته باشد و حتی بین چند سبک جابهجا شود.
انواع سبک های فرزند پروری
۱. سبک فرزند پروری مقتدرانه
در سبک مقتدرانه، والد هم به نیازهای عاطفی کودک پاسخ میدهد و هم برای او مرز و قانون مشخص دارد.
در این سبک، والد قرار نیست همیشه با کودک موافق باشد یا هر خواستهای را بپذیرد. تفاوت اصلی اینجاست که هنگام مخالفت یا قانونگذاری، کودک تحقیر و تهدید نمیشود و نظر و احساس او نیز نادیده گرفته نمیشود.
برای مثال، اگر کودک نمیخواهد اسباببازیهایش را جمع کند، والد مقتدر ممکن است بگوید:
«میدونم هنوز دوست داری بازی کنی، ولی وقت جمع کردنه. میخوای اول ماشینها رو جمع کنی یا لگوها رو؟» در اینجا هم مرز وجود دارد و هم کودک فرصت انتخاب پیدا میکند.
ویژگیهای والد مقتدر
- قوانین مشخصی دارد.
- درباره دلیل قوانین با کودک صحبت میکند.
- احساسات کودک را جدی میگیرد.
- در عین محبت، مرزهای مشخصی دارد.
- به کودک متناسب با سنش استقلال میدهد.
- هنگام اشتباه، به جای تحقیر، روی اصلاح رفتار تمرکز میکند.
- خودش را هم از اشتباه مصون نمیداند.
تفاوت فرزندپروری مقتدرانه و مستبدانه چیست؟
هر دو سبک ممکن است قانون و محدودیت داشته باشند، اما تفاوت مهم در نحوه اعمال قدرت است.
والد مستبد بیشتر بر اطاعت تأکید میکند:
«چون من گفتم باید انجامش بدی.»
اما والد مقتدر میتواند همان مرز را همراه با توضیح و توجه به احساس کودک تعیین کند:
«میدونم دوست نداری الآن بخوابی، ولی بدنت برای فردا به استراحت نیاز داره. میتونی خودت انتخاب کنی قبل خواب داستان بخونیم یا موسیقی گوش بدیم.»
بنابراین مقتدر بودن به معنای سختگیر بودن نیست؛ بلکه به معنای داشتن اقتدار همراه با ارتباط و احترام است.
۲. سبک فرزند پروری مستبدانه
در سبک مستبدانه، کنترل و اطاعت اهمیت زیادی دارد، در حالی که نیازهای عاطفی و نظر کودک ممکن است کمتر مورد توجه قرار بگیرد.
والد مستبد معمولاً انتظار دارد کودک بدون بحث و پرسش از قوانین پیروی کند.
جملاتی مانند اینها میتوانند نمونهای از این الگو باشند:
«تا وقتی زیر سقف منی، هر کاری میگم باید انجام بدی.»
«بچه نباید جواب بزرگترش رو بده.»
«گریه نکن، این چیزا گریه نداره.»
در چنین فضایی ممکن است کودک یاد بگیرد که برای جلوگیری از تنبیه یا از دست دادن تأیید والد، احساسات و خواستههایش را پنهان کند.
البته تعیین قانون به خودی خود نشانه فرزندپروری مستبدانه نیست. مسئله اصلی، چگونگی قانونگذاری و برخورد با کودک است.
۳. سبک فرزند پروری سهل گیرانه
والد سهلگیر معمولاً رابطه عاطفی گرمی با کودک دارد، اما در تعیین قانون و حفظ مرزها مشکل بیشتری دارد.
ممکن است چنین والدی برای جلوگیری از ناراحتی کودک، خیلی زود کوتاه بیاید یا برای خواستههای او محدودیت کمی تعیین کند.
مثلاً کودک میخواهد مدت زیادی بازی کند و والد میگوید:
«باشه، فقط این دفعه.»
اما این «فقط این دفعه» مرتب تکرار میشود.
آیا محبت زیاد همیشه مفید است؟
محبت برای رشد کودک ضروری است، اما محبت با برآورده کردن تمام خواستههای کودک یکسان نیست. کودک به محبت و مرز نیاز دارد. شنیدن «نه» در یک رابطه امن میتواند به کودک کمک کند ناکامی را تجربه کند، خواستههایش را تنظیم کند و به تدریج با محدودیتهای زندگی کنار بیاید.
تفاوت والد سهلگیر با والد حمایتگر
والد حمایتگر احساس کودک را میبیند، اما الزاماً خواسته او را اجرا نمیکند.
مثلاً:
«میفهمم خیلی دوست داری امشب بیشتر بیدار بمونی و ناراحتی که نمیذارم. با این حال وقت خوابه.»
در این جمله، احساس کودک پذیرفته شده، اما مرز همچنان پابرجاست.
۴. سبک فرزند پروری بی اعتنا یا غفلتگر
در این سبک، هم میزان پاسخگویی عاطفی والد پایین است و هم نظارت و مرزبندی چندانی وجود ندارد.
بیاعتنایی همیشه به معنای رفتار آشکارا خشن نیست. گاهی ممکن است والد از نظر فیزیکی در کنار کودک باشد، اما از نظر عاطفی حضور چندانی نداشته باشد.
برای مثال، کودک بارها تلاش میکند درباره اتفاقی که در مدرسه برایش افتاده صحبت کند، اما والد مرتب میگوید:
«الان وقت ندارم.»
یا هیچ علاقهای به شنیدن ادامه صحبت او نشان نمیدهد.
البته یک یا چند بار بیحوصلگی، خستگی یا در دسترس نبودن به معنی قرار گرفتن والد در سبک بیاعتنا نیست. صحبت درباره سبکهای فرزندپروری مربوط به الگوهای نسبتاً پایدار رفتار است، نه یک واکنش منفرد.
یکی از تفاوتهای مهمی که والدین باید بدانند، تفاوت میان استقلال دادن و رها کردن است. کودک برای رشد به آزادی نیاز دارد، اما این آزادی باید در کنار رابطه، توجه و حمایت باشد.
بهترین سبک فرزند پروری چیست؟
اگر بخواهیم بر اساس مدلهای شناختهشده روانشناسی پاسخ دهیم، سبک مقتدرانه معمولاً مناسبترین و سالمترین سبک فرزندپروری در نظر گرفته میشود؛ زیرا میان محبت، پاسخگویی و مرزبندی تعادل ایجاد میکند.
اما پاسخ به سؤال بهترین سبک فرزند پروری چیست نباید به این معنا باشد که والد باید همیشه و در هر شرایطی دقیقاً یک رفتار خاص را اجرا کند.
فرزندپروری سالم، یک دستورالعمل ثابت نیست.
کودکان با یکدیگر تفاوت دارند. سن، ویژگیهای شخصیتی، نیازهای کودک، شرایط خانواده و حتی موقعیت خاصی که والد در آن قرار دارد، میتواند روی نحوه برخورد تأثیر بگذارد.
سبک فرزندپروری چه تأثیری بر کودک دارد؟
سبک فرزندپروری میتواند با جنبههای مختلف رشد کودک ارتباط داشته باشد. البته نباید هر ویژگی کودک را مستقیماً به سبک والدین نسبت داد؛ رشد کودک تحت تأثیر عوامل متعددی مانند ویژگیهای فردی، محیط، روابط خانوادگی و تجربههای زندگی قرار دارد.
تأثیر بر عزت نفس
کودکی که احساس میکند نظر و احساسش ارزشمند است، فرصت بیشتری برای شکل دادن به تصویری سالمتر از خود پیدا میکند.
در مقابل، تحقیر، مقایسه مداوم و مشروط کردن محبت به موفقیت میتواند روی احساس ارزشمندی کودک اثر منفی بگذارد.
تأثیر بر استقلال و تصمیمگیری
اگر والد همه تصمیمها را به جای کودک بگیرد، کودک فرصت کمتری برای تجربه انتخاب و پیامدهای آن خواهد داشت.
از سوی دیگر، دادن انتخابهای متناسب با سن میتواند به کودک کمک کند به تدریج مسئولیت بیشتری بپذیرد.
تأثیر بر تنظیم هیجان
کودک از طریق رابطه با مراقبان خود یاد میگیرد با احساساتی مانند خشم، ترس، ناراحتی و ناامیدی مواجه شود.
پذیرش احساس کودک به معنای پذیرفتن هر رفتاری نیست.
میتوان همزمان گفت:
«میفهمم عصبانی هستی»
و:
«اما اجازه نداری کسی را بزنی.»
تأثیر بر رابطه کودک با والدین
وقتی کودک احساس کند میتواند درباره اشتباه، ترس یا مشکلش بدون ترس از تحقیر صحبت کند، احتمال شکلگیری ارتباط بازتر با والد بیشتر میشود.
این مسئله بهخصوص با بزرگتر شدن کودک و ورود او به دوران نوجوانی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
تأثیر بر روابط اجتماعی
کودکان بخشی از مهارتهای ارتباطی خود را در رابطه با والدین تجربه و تمرین میکنند؛ از جمله مذاکره، بیان خواسته، پذیرش «نه»، حل تعارض و احترام به مرزهای دیگران.
آیا والدین فقط یک سبک فرزندپروری دارند؟
نه. یکی از اشتباهات رایج در صحبت درباره سبکهای فرزندپروری این است که والدین را در چهار گروه کاملاً جدا قرار دهیم.
ممکن است یک والد در حالت عادی بسیار گفتوگومحور و مقتدرانه رفتار کند، اما وقتی خسته، مضطرب یا تحت فشار است، کنترلگر شود.
ممکن است در یک موقعیت به کودک حق انتخاب بدهد و در موقعیتی دیگر به دلیل خطر، محدودیت بیشتری ایجاد کند.
بنابراین بهتر است به جای اینکه بگوییم:
«من والد مقتدر هستم.»
بپرسیم:
«من معمولاً در چه موقعیتهایی از چه الگویی استفاده میکنم؟»
این نگاه، به جای ایجاد احساس گناه، فرصت بیشتری برای خودشناسی و تغییر ایجاد میکند.
چه عواملی سبک فرزندپروری والدین را شکل میدهند؟
سبک فرزندپروری فقط از کتابها و آموزشهای والدگری نمیآید. تجربههای شخصی و شرایط زندگی والد نیز در آن نقش دارند.
تجربه والد از دوران کودکی خودش
بسیاری از والدین آگاهانه یا ناآگاهانه بخشی از الگوهایی را که خودشان در کودکی تجربه کردهاند، تکرار میکنند.
گاهی هم برعکس، آنقدر از رفتار والدین خود ناراضی بودهاند که تصمیم میگیرند دقیقاً خلاف آنها رفتار کنند.
باورهای والد درباره تربیت کودک
باورهایی مثل «بچه باید همیشه حرف بزرگتر را گوش کند» یا «اگر زیاد به بچه محبت کنی لوس میشود» میتوانند رفتار والد را شکل دهند.
فشارهای اجتماعی و خانوادگی
نظر خانواده، اطرافیان و جامعه درباره اینکه «یک مادر یا پدر خوب» باید چگونه رفتار کند، میتواند فشار زیادی به والد وارد کند.
خستگی و فشار زندگی
گاهی مسئله این نیست که والد نمیداند چه رفتاری مناسبتر است؛ بلکه آنقدر خسته یا تحت فشار است که در لحظه نمیتواند همان رفتاری را که میخواهد انجام دهد.
به همین دلیل، صحبت از فرزندپروری سالم بدون توجه به وضعیت خود والد کامل نیست.
اگر میخواهید مهارتهای فرزندپروری را بهصورت عمیقتر و کاربردی یاد بگیرید، شرکت در دوره فرزندپروری میتواند فرصت خوبی برای شناخت الگوهای رفتاری، یادگیری مهارتهای ارتباطی و پیدا کردن راهکارهای مناسب برای موقعیتهای روزمره باشد.
از کجا بفهمیم سبک فرزند پروری ما چیست؟
برای شناخت سبک خود، میتوانید به موقعیتهای روزمره توجه کنید.
مثلاً وقتی کودک با شما مخالفت میکند، معمولاً چه اتفاقی میافتد؟
آیا سریع عصبانی میشوید و انتظار اطاعت دارید؟
آیا برای جلوگیری از ناراحتی کودک کوتاه میآیید؟
آیا اصلاً وارد گفتوگو نمیشوید؟
یا احساس او را میشنوید، اما همچنان روی مرز خود میایستید؟
موقعیتهای دیگری هم میتوانند اطلاعات خوبی درباره الگوی رفتاری شما بدهند:
- وقتی کودک گریه میکند چه میکنید؟
- وقتی قانون خانه را رعایت نمیکند چه واکنشی دارید؟
- وقتی با تصمیم شما مخالفت میکند چه میگویید؟
- چقدر به او اجازه میدهید خودش تصمیم بگیرد؟
- وقتی اشتباه میکند، تمرکز شما روی رفتار است یا شخصیت او؟
این پرسشها تشخیص روانشناختی محسوب نمیشوند؛ بلکه فرصتی برای مشاهده الگوهای رفتاری خودمان هستند.
چگونه سبک فرزند پروری سالمتری داشته باشیم؟
فرزندپروری سالم به معنی این نیست که هیچوقت عصبانی نشویم یا همیشه بهترین واکنش ممکن را داشته باشیم. والد هم انسان است و ممکن است اشتباه کند.
اما چند اصل میتواند به ساختن رابطهای سالمتر با کودک کمک کند.
محبت را از مرزبندی جدا نکنیم
دوست داشتن کودک به این معنا نیست که تمام خواستههای او را برآورده کنیم.
میتوانیم هم محبت کنیم و هم «نه» بگوییم.
احساس کودک را بشنویم
پذیرفتن احساس با پذیرفتن رفتار یکسان نیست.
کودک میتواند عصبانی باشد، اما نمیتواند به دیگری آسیب بزند.
به کودک حق انتخاب بدهیم
انتخابهای کوچک و متناسب با سن، به کودک فرصت میدهند استقلال را تجربه کند.
مثلاً:
«میخوای اول لباس بپوشی یا مسواکت بزنی؟»
به جای تحقیر، رفتار را نقد کنیم
بین این دو جمله تفاوت زیادی وجود دارد:
«تو خیلی بیمسئولیتی.»
و:
«امروز تکلیفت رو انجام ندادی و باید ببینیم چطور میتونی جبرانش کنی.»
در جمله دوم، شخصیت کودک هدف قرار نمیگیرد.
برای قوانین ثبات داشته باشیم
قوانینی که یک روز بسیار سختگیرانه و روز دیگر کاملاً آزاد هستند، میتوانند کودک را سردرگم کنند.
ثبات به کودک کمک میکند بداند چه چیزی از او انتظار میرود.
اجازه بدهیم کودک اشتباه کند
هدف والد این نیست که کودک را از تمام تجربههای ناخوشایند زندگی محافظت کند.
گاهی لازم است کودک متناسب با سنش انتخاب کند، اشتباه کند و نتیجه انتخابش را تجربه کند.
خودمان را از فشار «والد کامل» شدن آزاد کنیم
والد سالم هم عصبانی میشود، اشتباه میکند و گاهی واکنشی نشان میدهد که بعداً از آن راضی نیست.
یکی از مهارتهای مهم والدگری این است که بتوانیم بعد از اشتباه، رابطه را ترمیم کنیم:
«من عصبانی شدم و با صدای بلندی باهات حرف زدم. این رفتارم درست نبود. هنوز هم روی قانونمون هستم، ولی میتونستم بهتر باهات حرف بزنم.»
عذرخواهی کردن اقتدار والد را از بین نمیبرد؛ بلکه به کودک نشان میدهد مسئولیتپذیری در رابطه چگونه است.
اشتباهات رایج در سبک فرزند پروری
برخی رفتارها ممکن است با نیت تربیتی انجام شوند، اما در بلندمدت رابطه والد و کودک را دشوار کنند:
- اشتباه گرفتن اقتدار با سختگیری
- استفاده از تحقیر و شرم برای اصلاح رفتار
- مقایسه کودک با خواهر، برادر یا همسالان
- تهدید کردن به جای توضیح دادن
- نادیده گرفتن احساسات کودک
- حمایت بیش از حد و انجام دادن همه کارها به جای او
- ترس از «نه» گفتن
- تغییر مداوم قوانین
- انتظار اطاعت بدون فرصت گفتوگو
- تلاش برای دوست کودک بودن به جای پذیرفتن نقش والد
- سرزنش مداوم خود به خاطر هر اشتباه تربیتی
در نهایت، هیچ پدر یا مادری قرار نیست در تمام لحظات رفتار بینقصی داشته باشد. چیزی که اهمیت دارد، الگوی کلی رابطه و توانایی والد برای دیدن، اصلاح و ترمیم رفتارهای اشتباه است.
جمعبندی
سبک های فرزند پروری روشهایی هستند که والدین از طریق آنها با کودک ارتباط برقرار میکنند، به نیازهای او پاسخ میدهند، مرز تعیین میکنند و استقلال او را شکل میدهند.
چهار سبک شناختهشده فرزندپروری شامل مقتدرانه، مستبدانه، سهلگیرانه و بیاعتنا هستند. در میان این سبکها، فرزندپروری مقتدرانه معمولاً به دلیل ترکیب محبت، پاسخگویی و مرزبندی، الگوی مناسبتری برای رشد کودک در نظر گرفته میشود.
با این حال، فرزندپروری سالم به معنی قرار گرفتن دائمی در یک دستهبندی مشخص نیست. والدین ممکن است در موقعیتهای مختلف واکنشهای متفاوتی داشته باشند.
اگر درباره تربیت کودک، رابطه والد و فرزند یا چالشهای فرزندپروری سؤال دارید، میتوانید با شرکت در دوره فرزند پروری مبتنی بر طرحواره خانم دکتر خطیب زاده، آگاهی خود را در این زمینه بالا برده و رابطه ی مؤثری با فرزند خود بسازید.
می توانید از طریق همین وبسایت برای دریافت نوبت مشاوره یا شرکت در دورههای آموزشی دکتر آناهید خطیبزاده اقدام کنید.
سوالات متداول (FAQ) درباره سبکهای فرزندپروری
سبکهای فرزندپروری الگوهای رفتاری هستند که والدین در هنگام تعامل با کودکانشان از آن پیروی میکنند. این الگوها بر اساس دو بعد اصلی شکل میگیرند: حساسیت/پشتیبانی (Warmth/Responsiveness) و کنترل/انضباط (Control/Demandingness).
به طور کلی، چهار سبک اصلی فرزندپروری شناسایی شده است:
1.Authoritative Parenting: فرزندپروری مقتدرانه
2.Authoritarian Parenting: فرزندپروری مستبدانه
3.Permissive Parenting: فرزندپروری سهلگیرانه
4.Uninvolved یا Neglectful Parenting: فرزندپروری بیاعتنا یا غفلتگر
به طور کلی، سبک دموکراتیک (Authoritative) به عنوان موثرترین سبک فرزندپروری شناخته میشود. این سبک تعادلی بین حمایت عاطفی و انضباط منطقی ایجاد میکند که به کودک کمک میکند تا مهارتهای اجتماعی، عاطفی و شناختی سالم را توسعه دهد.
1.سبک خودیاریگرا: کودکان ممکن است اطاعتپذیر، مضطرب، کم اعتماد به نفس و دارای مشکلات رفتاری باشند.
2.سبک تسهیلگر: کودکان ممکن است بینظم، بیمسئولیت، تکانشی و دارای مشکل در رعایت قوانین باشند.
3.سبک بیتفاوت: کودکان ممکن است دچار افسردگی، اضطراب، کمبود اعتماد به نفس و مشکلات رفتاری جدی شوند.
4.سبک دموکراتیک: کودکان معمولاً با اعتماد به نفس، مسئولیتپذیر، مستقل، دارای مهارتهای اجتماعی خوب و موفق در مدرسه هستند.
بله، تغییر سبک فرزندپروری امکانپذیر است اما نیازمند آگاهی، تلاش و گاهی کمک حرفهای است. والدین میتوانند با مطالعه، شرکت در دورههای آموزشی و مشاوره با روانشناس، الگوهای رفتاری خود را اصلاح کنند.
بله، بسیاری از والدین از ترکیبی از سبکهای فرزندپروری استفاده میکنند. مهم این است که تعادل مناسبی بین حمایت عاطفی و انضباط ایجاد شود تا نیازهای کودک به طور موثر برآورده شوند.
به نحوه واکنش خودتان به رفتارهای کودک، میزان انتظاراتی که از او دارید، و نوع ارتباطی که با او برقرار میکنید توجه کنید. میتوانید از یک متخصص روانشناسی نیز برای ارزیابی سبک فرزندپروری خود کمک بگیرید.