غمی که هفته‌هاست رهایتان نمی‌کند، نگرانی‌ای که خواب را از شما گرفته، یا بی‌انگیزگی‌ای که کار و درس را متوقف کرده، فقط «یک حال بد ساده» نیست. گاهی این حالت‌ها نشانه یک مشکل عاطفی هستند که با گذر زمان خودبه‌خود خوب نمی‌شوند. در این مقاله توضیح می‌دهیم مشکلات عاطفی چیست، انواع اختلالات عاطفی کدام‌اند، چه نشانه‌هایی می‌گوید وقت کمک گرفتن رسیده و راه‌های درمان مشکلات عاطفی چه هستند.
مشکلات عاطفی چیست؟
مشکلات عاطفی به حالت‌هایی گفته میشود که در آن احساسات فرد، مثل غم، نگرانی، خشم یا بی‌حوصلگی، آن‌قدر شدید، طولانی یا غیرقابل‌کنترل میشود که روی کار، درس، رابطه یا خواب او اثر می‌گذارد. ناراحت شدن بعد از یک اتفاق تلخ طبیعی است، اما وقتی این ناراحتی هفته‌ها ادامه پیدا کند و فرد نتواند به روال عادی زندگی برگردد، دیگر یک واکنش معمولی نیست.
تفاوت حال بد گذرا با اختلال عاطفی
تفاوت اصلی در سه چیز است: مدت، شدت و میزان آسیبی که به زندگی روزمره می‌زند. کسی که بعد از قبول نشدن در کنکور یکی دو هفته غمگین است ولی کم‌کم برنامه تازه‌ای می‌چیند، یک واکنش طبیعی را تجربه میکند. اما اگر همین فرد ماه‌ها از اتاقش بیرون نیاید، خواب و اشتهایش به‌هم بریزد و از هیچ کاری لذت نبرد، احتمال یک اختلال خلقی مطرح میشود.
تشخیص اختلال کار متخصص است و نباید فقط بر اساس فهرست علائم اینترنتی به خودتان برچسب بزنید.
انواع اختلالات عاطفی
اختلالات عاطفی که امروزه بیشتر با نام اختلالات خلقی شناخته میشوند، گروهی از اختلال‌ها هستند که مشکل اصلی آن‌ها تغییر پایدار در حال و هوای فرد است. در طبقه‌بندی‌های جدید روانپزشکی، این گروه دو دسته اصلی دارد: اختلال‌های افسردگی و اختلال‌های دوقطبی. همین دسته‌بندی نشان می‌دهد چرا درمان دو نفر با ظاهر مشابه ممکن است کاملا متفاوت باشد.
- افسردگی اساسی
افسردگی اساسی شایع‌ترین نوع اختلال عاطفی است. نشانه اصلی آن غم یا بی‌لذتی مداوم است که حداقل دو هفته تقریبا هر روز ادامه دارد. کنار این حالت معمولا این علائم دیده میشود:
- تغییر خواب و اشتها
- خستگی و کمبود انرژی
- کندی یا بی‌قراری
- احساس بی‌ارزشی یا گناه
- کاهش تمرکز
- گاهی فکر مرگ
مثلاً دانشجویی که قبلا عاشق رشته‌اش بوده، حالا حتی باز کردن جزوه برایش طاقت‌فرسا شده و صبح‌ها نمی‌تواند از رختخواب بلند شود. افسردگی ضعف اراده نیست و با «قوی باش» یا «به خودت بیا» برطرف نمی‌شود.
- افسردگی مزمن (دیس‌تایمی)
اختلال افسردگی پایدار شدت کمتری از افسردگی اساسی دارد، اما در بزرگسالان حداقل دو سال ادامه دارد. فرد مبتلا معمولا کارهایش را انجام می‌دهد، ولی همیشه کمی غمگین، خسته، ناامید یا بی‌انگیزه است و اطرافیان فکر می‌کنند «اخلاقش همین است».
همین طولانی بودن باعث میشود خود فرد هم این حالت را بخشی از شخصیتش بداند و سراغ درمان نرود. با درمان، بسیاری از این افراد تازه می‌فهمند زندگی میتواند حال و هوای دیگری داشته باشد.
- اختلال دوقطبی
در اختلال دوقطبی، دوره‌های افسردگی با دوره‌های شیدایی یا نیمه‌شیدایی جابه‌جا میشوند. در دوره شیدایی فرد ممکن است چند روز با خواب خیلی کم انرژی زیادی داشته باشد، تند حرف بزند، احساس قدرت و ایده‌های بزرگ داشته باشد و تصمیم‌های پرخطر، مثل خرج‌های سنگین، بگیرد.
این حالت با خوشحالی و ناراحتی معمولی در طول یک روز فرق دارد، چون دوره‌ها روزها یا هفته‌ها طول می‌کشند و زندگی فرد را به‌هم می‌ریزند. درمان دوقطبی حتما نیاز به روانپزشک و دارو دارد و رواندرمانی در کنار آن به ثبات بیشتر کمک میکند.
- اختلال خلق ادواری (سیکلوتایمی)
اختلال خلق ادواری نوع خفیف‌تر و طولانی‌تر نوسان‌های خلقی است. فرد دست‌کم دو سال بالا و پایین‌های مکرر را تجربه میکند، بدون اینکه به شدت افسردگی اساسی یا شیدایی کامل برسد. مثلا چند روز پرانرژی، پرحرف و پر از برنامه است و بعد چند روز بی‌حوصله و گوشه‌گیر میشود.
اطرافیان معمولا این فرد را «دمدمی‌مزاج» می‌دانند و خود او هم از ناپایداری روابط و کارش خسته میشود. تشخیص به‌موقع مهم است، چون این اختلال در بعضی افراد میتواند زمینه‌ساز دوقطبی شود.
- اختلالات عاطفی کمتر شناخته‌شده
- اختلال ملال پیش از قاعدگی: تحریک‌پذیری، غم یا اضطراب شدید در روزهای قبل از پریود که از سندرم معمولی پیش از قاعدگی بسیار سنگین‌تر است.
- افسردگی با الگوی فصلی: افسردگی‌ای که هر سال در پاییز و زمستان شروع میشود و با بهار کم‌رنگ میشود.
- اختلال بدتنظیمی خلق در کودکان و نوجوانان: قشقرق‌های مکرر و تحریک‌پذیری دائمی که با بدخلقی معمولی بچه‌ها فرق دارد.
مشکلات عاطفی رایج در زندگی روزمره
اضطراب
اضطراب در طبقه‌بندی رسمی گروه جداگانه‌ای است، اما یکی از رایجترین مشکلات عاطفی است و خیلی وقت‌ها کنار افسردگی یا بعد از تجربه‌های سخت عاطفی ظاهر میشود. فرد مضطرب معمولا نگرانی مداوم، بی‌قراری، تپش قلب، تنش عضلانی و بی‌خوابی دارد و ذهنش مدام بدترین سناریوها را مرور میکند.
مثلا کسی که بعد از یک جدایی دائم نگران است که دیگر هیچ‌وقت رابطه خوبی نخواهد داشت، هم غم و هم اضطراب را با هم تجربه میکند. درمان هم‌زمان این دو حالت معمولا نتیجه بهتری از درمان جداگانه هرکدام دارد.
شکست عاطفی و وابستگی عاطفی
شکست عاطفی و وابستگی عاطفی از شایع‌ترین دلیل‌های مراجعه به مشاوره هستند، هرچند به خودی خود اختلال روانی محسوب نمی‌شوند. سوگ پایان یک رابطه میتواند غم، خشم، نشخوار فکری و بی‌خوابی بیاورد و اگر طولانی شود، زمینه افسردگی را فراهم کند.
وابستگی عاطفی یعنی فرد احساس ارزشمندی و آرامشش را کاملا به حضور و تأیید یک نفر دیگر گره زده است. کسی که با یک پیام دیر جواب‌داده‌شده تمام روزش به‌هم می‌ریزد، معمولاً به کار روی الگوی دلبستگی و عزت‌نفسش نیاز دارد.
بی‌انگیزگی در کار و تحصیل
بی‌انگیزگی وقتی نشانه مشکل عاطفی است که فقط به یک درس یا پروژه خاص محدود نباشد و همراه با خستگی، ناامیدی و کاهش لذت در بیشتر بخش‌های زندگی دیده شود. تنبلی معمولا با برنامه‌ریزی بهتر یا یک انگیزه بیرونی برطرف میشود، اما بی‌انگیزگی ناشی از افسردگی با این روش‌ها تغییری نمی‌کند.
کارمندی که حتی کارهای کوچک و قبلا لذت‌بخش را هم عقب می‌اندازد و از خودش به خاطر این عقب‌ماندگی متنفر است، احتمالا با چیزی بیش از کم‌کاری روبه‌روست. سرزنش کردن این افراد معمولا حالشان را بدتر میکند و ارزیابی تخصصی کمک‌کننده‌تر است.
علت‌های مشکلات و اختلالات عاطفی
مشکلات عاطفی معمولاً حاصل ترکیب چند عامل هستند، نه یک دلیل ساده:
- زمینه ژنتیکی و سابقه خانوادگی
- تغییرات شیمیایی مغز
- بیماری‌های جسمی مثل مشکلات تیروئید
- تجربه‌های سخت کودکی
- استرس طولانی و فشار مالی
- از دست دادن عزیزان
- مشکلات زناشویی
سبک فکر کردن هم مهم است؛ کسی که هر شکست را به بی‌ارزشی خودش ربط می‌دهد، در برابر افسردگی آسیب‌پذیرتر است. شناختن این عوامل کمک میکند درمان فقط به کم کردن علائم محدود نشود و ریشه‌ها هم بررسی شوند.
مشکلات عاطفی در کودکان و نوجوانان
مشکلات عاطفی در کودکان و نوجوانان اغلب به شکل رفتار ظاهر میشود، نه به شکل حرف زدن درباره احساسات. بچه‌ای که افسرده است ممکن است به جای غمگین بودن، تحریک‌پذیر، پرخاشگر یا گوشه‌گیر شود، افت تحصیلی پیدا کند یا مدام از دل‌درد و سردرد شکایت کند. نوجوانان هم ممکن است ساعت‌ها در اتاق بمانند، از دوستانشان فاصله بگیرند یا به رفتارهای پرخطر رو بیاورند.
واکنش والدین در این مرحله بسیار مهم است. آموزش شیوه‌های فرزندپروری مثبت کمک میکند والدین به جای تنبیه، علت رفتار را ببینند.
زمان مراجعه به روانشناس
وقتی حال بد شما بیش از دو هفته ادامه داشته باشد یا روی خواب، کار، درس و روابطتان اثر جدی گذاشته باشد، وقت مراجعه رسیده است. این نشانه‌ها هم دلیل کافی برای مراجعه هستند:
- گریه‌های مکرر بی‌دلیل
- کناره‌گیری از آدم‌ها
- از دست دادن علاقه به همه چیز
- حملات اضطراب
- تکرار یک الگوی آسیب‌زا در روابط
لازم نیست صبر کنید تا اوضاع خیلی بد شود؛ مراجعه زودتر معمولا درمان را کوتاه‌تر و ساده‌تر میکند. خیلی از مراجعان بعد از چند جلسه می‌گویند کاش زودتر آمده بودند.
شرایطی که کمک فوری لازم است
اگر فردی به خودکشی یا آسیب زدن به خود فکر میکند، برای آن برنامه دارد یا رفتارهایش نشان می‌دهد کنترلش را از دست داده است، نباید منتظر نوبت عادی مشاوره ماند. در این شرایط فوراً با اورژانس اجتماعی ۱۲۳، صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ یا در خطر جانی با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین بیمارستان مراجعه کنید.
اگر نگران یکی از اطرافیانتان هستید، مستقیم و با آرامش از او درباره این افکار بپرسید؛ پرسیدن این سوال فکر خودکشی را در ذهن کسی ایجاد نمی‌کند. تنها نگذاشتن فرد و همراهی‌اش تا رسیدن به کمک تخصصی میتواند جان او را نجات دهد.
راه‌های درمان مشکلات عاطفی
روشهای رواندرمانی
- درمان شناختی‌رفتاری (CBT): از پرکاربردترین روش‌ها برای افسردگی و اضطراب؛ به فرد کمک میکند فکرهای منفی و غیرواقع‌بینانه‌اش را بشناسد و رفتارهای جدیدی را تمرین کند.
- درمان بین‌فردی: تمرکز روی مشکلات رابطه، سوگ و تغییرهای مهم زندگی؛ مناسب برای کسی که بعد از جدایی یا مهاجرت افسرده شده است.
- رفتاردرمانی دیالکتیکی: آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان به افرادی که احساساتشان خیلی سریع و شدید بالا و پایین میشود.
درمانگر بر اساس نوع مشکل و ویژگی‌های مراجع، روش یا ترکیبی از روش‌ها را انتخاب میکند.
دارودرمانی
دارو برای موارد متوسط تا شدید افسردگی، دوقطبی و بعضی اختلال‌های اضطرابی نقش مهمی دارد و فقط باید توسط روانپزشک تجویز و تنظیم شود. داروهای ضدافسردگی معمولا چند هفته طول می‌کشد تا اثرشان مشخص شود و قطع ناگهانی آن‌ها بدون نظر پزشک میتواند علائم را برگرداند.
در اختلال دوقطبی انتخاب دارو حساس است و مصرف خودسرانه داروهای ضدافسردگی ممکن است حال فرد را بدتر کند. ترکیب دارو با رواندرمانی در بسیاری از پژوهش‌ها نتیجه پایدارتری از هرکدام به تنهایی داشته است.
مدت زمان درمان
طول درمان به نوع مشکل، شدت آن، مدتی که فرد با آن زندگی کرده و میزان همکاری‌اش در جلسات بستگی دارد. یک مشکل مشخص، مثل کنار آمدن با یک جدایی یا اضطراب امتحان، ممکن است در چند جلسه تا چند ماه بهبود قابل توجهی پیدا کند. اختلال‌های مزمن‌تر، مثل افسردگی چندساله یا دوقطبی، معمولا به درمان و پیگیری طولانی‌تری نیاز دارند. انجام تمرین‌های بین جلسات اغلب بیشتر از تعداد جلسات روی سرعت بهبود اثر می‌گذارد.
کارهایی که در خانه به بهبود حال عاطفی کمک میکند
این کارهای ساده نقش واقعی در بهبود حال عاطفی دارند، هرچند در موارد جدی جای درمان تخصصی را نمی‌گیرند:
- خواب منظم
- فعالیت بدنی مثل پیاده‌روی
- کم کردن مصرف الکل و کافئین
- حفظ ارتباط با چند آدم قابل اعتماد
- فعال‌سازی رفتاری، هر روز حتی یک کار کوچک و معنادار انجام دهید، بدون اینکه منتظر بمانید اول حالتان خوب شود
- نوشتن احساسات و تمرین تنفس آرام در لحظه‌های سخت
جمع بندی
مهم‌ترین راه درمان مشکلات عاطفی، جدی گرفتن آن‌ها و گرفتن کمک تخصصی به موقع است. انواع اختلالات عاطفی، از افسردگی اساسی و مزمن تا دوقطبی و خلق ادواری، و مشکلاتی مثل اضطراب، شکست عاطفی و بی‌انگیزگی، همگی قابل درمان یا مدیریت هستند.
لازم نیست این مسیر را تنها بروید. یک جلسه مشاوره میتواند نقطه شروع تغییر باشد. دکتر آناهید خطیب‌زاده، دانش‌آموخته و رتبه یک دکتری تخصصی روانشناسی تربیتی و مدیر و مؤسس مرکز روانشناسی و مشاوره راهیل، در کنار شما ریشه مشکل را پیدا میکند و برای بهبود، مسیری روشن و متناسب با شرایط خودتان می‌چیند.
خدمات مرکز راهیل:
- درمان مشکلات عاطفی، اضطراب و بی‌انگیزگی در کار و تحصیل
- مشاوره رفع مشکلات زناشویی و خانواده
- مشاوره پیش از ازدواج
- آموزش شیوه‌های فرزندپروری مثبت به والدین
- آموزش مهارت‌های زندگی و ارتباطی
عضو سازمان نظام روانشناسی و مشاوره (شماره پروانه ۱۰۹۵) | مشاور دانشگاه | عضو انجمن بین‌المللی روانشناسی کاربردی
📞 برای رزرو وقت مشاوره همین حالا تماس بگیرید: ۰۲۱-۲۲۰۰۴۶۵۸
لطفا پیش از مراجعه حضوری، حتما تماس بگیرید و وقت مناسب خود را تلفنی رزرو کنید.
سؤالات متداول درباره مشکلات عاطفی و راه‌های درمان
در این بخش، به سؤالات رایجی که ممکن است در مورد مشکلات عاطفی داشته باشید پاسخ می‌دهیم. این سؤالات و پاسخ‌ها به شما کمک می‌کنند تا درک عمیق‌تری از انواع اختلالات عاطفی، علل آن‌ها و راه‌های درمان مؤثر پیدا کنید.
مشکلات عاطفی طیف گستردهای از شرایط روانی را شامل میشوند که بر احساسات، رفتارها و تفکرات فرد تاثیر میگذارند. حال بد گذرا میتواند ناشی از اتفاقات ناگوار یا استرسهای موقت باشد و معمولاً با گذر زمان بهبود مییابد. اما اختلال عاطفی یک وضعیت مداوم و تکراری است که عملکرد فرد را مختل میکند و نیاز به درمان دارد.
برخی از رایجترین اختلالات عاطفی عبارتند از: افسردگی اساسی، اختلال دوقطبی، اختلالات اضطرابی (مانند اختلال اضطراب فراگیر)، اختلال استرس پس آزمایش رویداد آسیب زا (PTSD) و اختلالات خوردن.
مشکلات عاطفی معمولاً ناشی از ترکیبی از عوامل ژنتیکی، زیستی، روان‌شناختی و محیطی هستند. تجربیات آسیب زا در کودکی، استرسهای مزمن، سوء مصرف مواد و سابقه خانوادگی اختلالات روانی نیز می‌توانند در بروز این مشکلات نقش داشته باشند.
مشکلات عاطفی در کودکان و نوجوانان ممکن است با علائمی مانند تغییرات رفتاری، کاهش عملکرد تحصیلی، انزوا طلبی، پرخاشگری، بی‌قراری، یا شکایت از درد جسمی خود را نشان دهند.
اگر علائم مشکلات عاطفی شما شدید است، طولانی مدت است، با اختلال در عملکرد روزانه همراه است، یا باعث ایجاد افکار خودکشی شده است، حتماً باید از یک روانشناس کمک بگیرید.
روشهای درمانی متعددی برای مشکلات عاطفی وجود دارد، از جمله: رواندرمانی (مانند شناخت درمانی، رفتار درمانی و روانتحلیلی)، دارودرمانی (با تجویز پزشک) و ترکیبی از هر دو.
مدت زمان درمان بستگی به نوع اختلال، شدت علائم، پاسخ فرد به درمان و سایر عوامل دارد. معمولاً روان درمانی کوتاه مدت (8-12 جلسه) برای مشکلات خفیف تا متوسط کافی است، در حالی که اختلالات شدید تر ممکن است نیاز به درمان طولانی تری داشته باشند.
میتوانید با انجام اقداماتی مانند: ورزش منظم، تغذیه سالم، خواب کافی، مدیتیشن، تمرینات آرام سازی، گذراندن وقت با عزیزان و انجام فعالیتهای لذت بخش، حال عاطفی خود را بهبود بخشید.